و شخصيت خويش بازيافتند و روح حماسى دينى كه امراى طوايف با اعمال خود به آن پايان داده بودند و آنان را نيازمند آستانهاى ملوك و امراى مسيحى نموده بود از نو رگهاى فسرده‌شان را گرم كرد و امرا نيز از آن حالت خضوع در برابر مسيحيان كه سالى چند گرفتارش بودند رهايى يافتند و از پرداخت آنهمه باژوساو و جزيه سر برتافتند . البته نبايد ناگفته گذشت كه نتايج خاص محلى در برابر نتايج كلى و انعكاس عظيم آن در ديگر بلاد ، ناچيز بود . در دشتهاى زلاقه سيل بنيان‌كن نصرانيت از اندلس اسلامى پس از آنكه تهديد به محو و فناى عاجل مىنمود ، واپس رانده شد و اسلام در اسپانيا زندگى تازه‌اى يافت كه تا چهار قرن ديگر نيز توانست به حيات خود ادامه دهد . راه سيطرهء موحدين بر اسپانياى اسلامى بازگرديد و پس از ايشان جانشينانشان در اندلس فرمانروايى كردند و اندلس به مدت صد و پنجاه سال به صورت يكى از ايالات مغرب درآمد . با وجود آنكه زندگى اسپانياى اسلامى از اين پس چيزى جز مبارزهء دايم با اسپانياى مسيحى نبود ، ولى توانست همچنان به فعاليتهاى ثمربخش خود در راه پيشبرد تمدن درخشانش ادامه دهد . « 22 »

--> ( 22 ) . در باب نبرد زلاقه رجوع كنيد به ابن ابى زرع : روض القرطاس ، ص 93 - 98 . الحلل الموشيه ، ص 52 و 53 . المراكشى : المعجب ، ص 70 - 73 . الحميرى : الروض المعطار ، ص 76 - 94 . المقرى : نفح الطيب ، ج 2 / ص 527 - 531 . ابن خلكان : وفيات الاعيان ، ج 2 / ص 481 به بعد . ابن الاثير : الكامل ، ج 10 / ص 52 و 53 و نيز رجوع كنيد به : . 031 - 621 . p , II . V , eriotsiH : yzoD . 043 - 133 . p , . dibI : ladiP . M . R